Kênh chính thức Real Madrid và vũ khí ký ức trong tranh cãi trọng tài derby

Một chiếc giày bay lên từ đường biên. Một câu nói bị cắt khỏi ngữ cảnh. Một tuyên bố của ban lãnh đạo được lôi ra từ kho lưu trữ nhiều năm. Trong bốn phút đồng hồ, kênh truyền thông chính thức của Real Madrid đã ghép những mảnh ký ức rời rạc ấy thành một chỉnh thể có chủ đích, có nhịp điệu, và có một luận điểm duy nhất: đối thủ cùng thành phố đang đòi hỏi một sự tôn trọng mà chính họ chưa từng dành cho trọng tài. Tôi đã xem lại đoạn phim ấy nhiều lần, không phải để tìm bàn thắng, trong đó không có bàn thắng nào, mà để tìm cấu trúc. Một đoạn phim bốn phút do một câu lạc bộ tự sản xuất không phải là tác phẩm ngẫu hứng. Nó là một văn bản. Và mọi văn bản do thiết chế phát hành đều có mục đích, có đối tượng, và có một khoảng im lặng được tính toán kỹ lưỡng. Khoảng im lặng ấy chính là thứ tôi muốn nói tới. Để hiểu vì sao một câu lạc bộ lại dùng kênh chính thức của mình để mở một mặt trận như vậy, cần quay lại bối cảnh của derby Madrid, trận đấu giữa hai thế lực cùng chia sẻ một thành phố nhưng chia sẻ rất ít thứ khác. Trong nhiều thập kỷ, Real Madrid được nhìn nhận như biểu tượng của cơ sở thiết lập, của quyền lực hoàng gia trong bóng đá Tây Ban Nha; còn Atletico Madrid tự định vị như kẻ thách thức, đội bóng của những người bị bỏ lại phía sau, đội bóng phải chiến đấu chống lại cả đối thủ lẫn những gì họ cho là sự thiên vị mang tính hệ thống. Trong trận derby gần nhất, sự việc bùng lên ở phần cuối trận, khi các quyết định của trọng tài trở thành tâm điểm tranh cãi. Sau tiếng còi mãn cuộc, thay vì im lặng theo thông lệ, phía Atletico Madrid phát đi một tuyên bố chính thức gay gắt về công tác trọng tài. Huấn luyện viên Diego Simeone, người nổi tiếng với phong cách nói thẳng, cũng lên tiếng, cho rằng đội bóng của ông cần được đối xử công bằng hơn. Những phát ngôn ấy không còn nằm trong khuôn khổ một trận đấu; chúng là một hành động chính trị trong nội bộ bóng đá Tây Ban Nha. Phản ứng từ phía Real Madrid không đến bằng một thông cáo khô khan. Nó đến bằng hình ảnh. Cần phải nhấn mạnh một điều: đây không phải lần đầu các câu lạc bộ lớn ở Tây Ban Nha dùng truyền thông để gây áp lực lên giới trọng tài. Nhưng hình thức đã thay đổi. Trước kia, áp lực được tạo ra qua các tờ báo thân câu lạc bộ, qua những dòng tít được dàn dựng trong các chương trình bình luận đêm khuya, qua các chuyên gia được mời lên truyền hình để đặt câu hỏi đúng vào chỗ đau. Nay, câu lạc bộ tự làm điều đó. Họ không cần trung gian. Kênh chính thức của Real Madrid đã dựng một đoạn phim dài bốn phút, trong đó tập hợp một loạt các sự kiện lịch sử mà theo họ, cho thấy Atletico Madrid có một thái độ chọn lọc đối với trọng tài: khi là nạn nhân thì họ lên án, khi là người hưởng lợi thì họ im lặng. Đoạn phim sử dụng tư liệu lưu trữ, bao gồm hình ảnh cầu thủ Arda Turan ném giày trong một trận đấu cũ, và trích dẫn những tuyên bố trước đây của lãnh đạo Atletico để đối chiếu với lập trường hiện tại của chính họ. Điểm đáng chú ý về mặt kỹ thuật truyền thông không nằm ở nội dung, mà ở phương pháp. Một câu lạc bộ khi dựng phim tư liệu sẽ kiểm soát hoàn toàn ba yếu tố: thời điểm phát hành, ngữ cảnh của đoạn trích, và âm thanh đi kèm. Họ có thể chọn đúng khoảnh khắc để đăng tải, ngay sau khi đối thủ tạo được một luồng dư luận có lợi. Họ có thể cắt một câu nói để nó mang nghĩa mà người nói không hề muốn. Và họ có thể lồng một bản nhạc, một giọng đọc, để định hướng cảm xúc của người xem trước khi người xem kịp suy nghĩ. Đó là kỹ thuật của phòng dựng phim, nhưng cũng là kỹ thuật của một tòa soạn. Sự khác biệt duy nhất là tòa soạn ấy do chính câu lạc bộ trả lương. Tôi đã từng đối mặt với một cơ chế tương tự trong quá khứ, dù ở một bối cảnh khác. Khi đối chiếu báo cáo tài chính của một câu lạc bộ Hàn Quốc với hồ sơ đăng ký cầu thủ tại liên đoàn, tôi nhận ra rằng điều nguy hiểm nhất không phải là con số sai, mà là con số đúng được đặt sai chỗ. Một khoản tiền có thật, một cái tên có thật, một chữ ký có thật, nhưng tất cả được sắp xếp lại để dẫn người đọc tới một kết luận đã được định trước. Trong đoạn phim của Real Madrid, tôi nhìn thấy cùng một nguyên tắc: mọi tư liệu đều xác thực, nhưng cách sắp xếp chúng là một lập luận. Bóng đá không sạch, nhưng biên bản trận đấu dạy tôi cách tìm ra vết bẩn theo từng dòng chữ. Ở đây, biên bản là danh sách các cảnh được chọn, thứ tự chúng xuất hiện, và những gì bị bỏ ra ngoài. Một chi tiết khác thu hút sự chú ý của tôi: đoạn phim đưa tên một cựu trọng tài, Manzano, người có quá khứ gắn với chính Real Madrid. Việc lôi tên một nhân vật thuộc giới điều hành trọng tài vào cuộc tranh luận là một bước đi có tính toán. Nó không chỉ nhắm vào đối thủ cùng thành phố, mà còn gửi một thông điệp tới ủy ban trọng tài Tây Ban Nha: rằng câu lạc bộ đang theo dõi, đang ghi nhớ, và đang chuẩn bị cho những cuộc tranh cãi tiếp theo. Về phía cơ quan quản lý, chủ tịch ủy ban trọng tài Fran Soto đã lên tiếng kêu gọi các huấn luyện viên tôn trọng tất cả trọng tài của La Liga. Đó là một phát ngôn có tính phòng ngự. Nó cho thấy giới trọng tài nhận thức được rằng cuộc chiến ngôn từ đang leo thang và có thể vượt khỏi tầm kiểm soát. Điều đáng suy nghĩ là không bên nào trong cuộc tranh cãi này thực sự nói về bóng đá. Không ai phân tích một pha việt vị, một quả phạt đền, một tấm thẻ. Tất cả chỉ nói về thái độ, thái độ của đối phương đối với trọng tài, thái độ của trọng tài đối với đội bóng. Khi cuộc tranh luận chuyển từ sự kiện sang thái độ, nó không còn có thể được giải quyết bằng bằng chứng nữa, bởi vì thái độ thì không có thước đo. Và đó chính là điểm mấu chốt: một cuộc tranh cãi không thể giải quyết là một cuộc tranh cãi có thể kéo dài vô hạn, và một cuộc tranh cãi kéo dài vô hạn thì luôn có lợi cho bên kiểm soát được nhịp độ của nó. Để hiểu đầy đủ vì sao đoạn phim lại nhắm vào quá khứ thay vì hiện tại, cần nhìn vào cách bóng đá Tây Ban Nha vận hành tranh cãi. Ở giải đấu này, tranh cãi trọng tài là một ngành công nghiệp ngầm. Mỗi vòng đấu đều sản sinh ra một lượng lớn nội dung phân tích các quyết định, và những nội dung ấy thường được tài trợ gián tiếp bởi chính các câu lạc bộ. Các đài truyền hình mời cựu trọng tài lên bình luận, các tờ báo mở chuyên mục riêng, và các ứng dụng theo dõi trọng tài xuất hiện như nấm sau mưa. Trong môi trường ấy, việc đưa ra một đoạn phim dựng sẵn không còn là một hành vi bất thường; nó là một cách để chen vào dòng chảy nội dung vốn đã bão hòa. Nhưng có một khác biệt giữa việc chen vào dòng chảy và việc định hình nó. Một tờ báo có thể bị kiện, có thể phải đăng cải chính, có thể mất uy tín. Một kênh chính thức của câu lạc bộ thì không chịu những ràng buộc ấy theo cùng một cách. Nó không có ban biên tập độc lập, không có nghĩa vụ xác minh chéo, và không có trách nhiệm giải trình trước công chúng theo chuẩn mực báo chí. Khi câu lạc bộ trở thành nhà xuất bản của chính mình, họ đồng thời trở thành người kiểm duyệt, người biên tập, và người phát ngôn. Ba vai trò gộp lại trong một phòng ban, và phòng ban ấy chịu trách nhiệm trước chủ tịch, không phải trước sự thật. Trong nhiều năm làm việc với dữ liệu, tôi học được rằng thứ đáng sợ nhất không phải là sự dối trá trắng trợn, mà là sự thật được tuyển chọn. Một bản báo cáo tài chính có thể trung thực đến từng đồng xu và vẫn che giấu được câu chuyện thật, chỉ bằng cách chọn trình bày khoản mục nào trước, khoản mục nào sau, và khoản mục nào chôn ở ghi chú cuối trang. Đoạn phim của Real Madrid vận hành theo đúng nguyên tắc ấy. Mỗi đoạn trích đều có thật. Nhưng sự thật ấy được đặt vào một dòng thời gian do người dựng phim chọn, và dòng thời gian là một ý kiến. Số liệu không biết nói dối, nhưng người dựng phim thì có. Có một khía cạnh lịch sử khó bỏ qua. Đoạn phim khai thác cả giai đoạn mà Jose Mourinho còn dẫn dắt Real Madrid, thời kỳ được ghi nhớ bởi những căng thẳng chưa từng có giữa câu lạc bộ và giới trọng tài Tây Ban Nha. Việc lôi giai đoạn ấy trở lại không phải là một lựa chọn trung tính. Nó gợi lại một thời điểm mà chính Real Madrid từng là bên chỉ trích trọng tài gay gắt nhất, và đặt câu hỏi ngược lại: nếu tiêu chuẩn của câu lạc bộ là tôn trọng trọng tài, thì lịch sử của chính họ đứng ở đâu trong phép so sánh ấy. Đây là chỗ mà kỹ thuật dựng phim trở nên mong manh. Khi bạn đào quá khứ của đối thủ, bạn cũng đào quá khứ của chính mình. Và trong một môi trường lưu trữ số, nơi mọi phát ngôn đều được ghi lại, việc chọn lọc không bảo vệ được ai. Nó chỉ trì hoãn cuộc đối chất. Ở đây, tôi muốn đưa ra một góc nhìn trái với trực giác chung. Nhiều người sẽ đọc động thái của Real Madrid như một hành động của kẻ mạnh, kẻ tự tin đứng trên đỉnh quyền lực và không ngần ngại ra đòn. Nhưng nếu nhìn kỹ vào cấu trúc của đoạn phim, ta thấy một dấu hiệu khác: sự chú ý quá mức đến cách người khác đánh giá mình. Một thế lực thực sự thống trị không cần dựng phim để chứng minh rằng đối thủ đã từng thiếu tôn trọng trọng tài trong quá khứ. Khi một câu lạc bộ dành bốn phút phim và một chiến dịch truyền thông để phản bác một tuyên bố sau trận, điều đó cho thấy tuyên bố ấy đã chạm tới một điểm nhạy cảm. Nó cho thấy câu lạc bộ cảm thấy cần phải trả lời, chứ không thể phớt lờ. Nói cách khác, đoạn phim vừa là một cuộc tấn công, vừa là một lời thú nhận. Lời thú nhận rằng những lời cáo buộc về trọng tài vẫn có sức nặng, và rằng câu lạc bộ không đủ an toàn để để chúng trôi qua. Có một nghịch lý sâu hơn. Cả Real Madrid lẫn Atletico Madrid đều đang mắc kẹt trong cùng một hệ thống, một hệ thống mà ở đó uy tín của đội bóng phụ thuộc một phần vào việc họ được đối xử thế nào trên sân. Khi cả hai bên đều tin rằng mình bị thiệt thòi, thì vấn đề không còn nằm ở một trọng tài cụ thể nào, mà nằm ở cấu trúc của giải đấu, ở cách các quyết định được đưa ra, ở mức độ minh bạch của công tác điều hành trọng tài. Nhưng không ai muốn nói về cấu trúc, vì cấu trúc thì khó thay đổi hơn một trọng tài. Và đây là yếu tố mà cả hai câu lạc bộ đều bỏ qua: mỗi khi cuộc chiến truyền thông leo thang, giá trị của nó lại giảm. Một đoạn phim lần đầu gây sốc. Đoạn phim thứ hai gây chú ý. Đoạn phim thứ mười thì trở thành tiếng ồn nền. Trong dài hạn, việc biến kênh chính thức thành một công cụ luận chiến có thể làm xói mòn chính uy tín của nó như một nguồn thông tin. Khi mọi thông điệp đều là một đòn tấn công, người đọc dần học cách không tin bất cứ thông điệp nào. Im lặng cũng là một loại bằng chứng, và nó được nộp kèm hồ sơ. Trong đoạn phim này, khoảng im lặng đáng chú ý nhất là những gì không được nói tới: không một lời về trận đấu vừa diễn ra, không một phân tích về những quyết định gây tranh cãi thực sự, không một lời thừa nhận rằng cả hai đội đều có thể mắc sai lầm. Sự vắng mặt ấy cho thấy đoạn phim không nhằm mục đích làm sáng tỏ, mà nhằm mục đích giành quyền kiểm soát câu chuyện. Câu hỏi còn để ngỏ không phải là ai đúng ai sai trong trận derby ấy. Câu hỏi là điều gì sẽ xảy ra khi cuộc chiến truyền thông này trở thành chuẩn mực. Giới quản lý bóng đá Tây Ban Nha có thể sẽ phải đối mặt với một làn sóng tuyên bố và video từ các câu lạc bộ, mỗi bên tự dựng phiên bản sự thật của mình, mỗi bên tự chọn bằng chứng có lợi. Về mặt kỷ luật, các phát ngôn của huấn luyện viên về trọng tài vẫn nằm trong vùng nguy hiểm, và án phạt tiền hoặc cấm chỉ đạo là kịch bản hoàn toàn có thể xảy ra. Nhưng hình phạt dành cho một đoạn phim do kênh chính thức phát hành lại là một câu chuyện khác, mơ hồ hơn nhiều. Trong khi một huấn luyện viên có thể bị treo quyền chỉ đạo vì một phát ngôn, một câu lạc bộ khó có thể bị trừng phạt chỉ vì đã kể lại lịch sử của chính mình theo cách có lợi. Điều tôi quan tâm hơn là tác động lên trận derby tiếp theo. Khi hai câu lạc bộ đã xây dựng cho nhau một hình ảnh đối thủ thiếu tôn trọng, thì mỗi quyết định của trọng tài trong lần gặp tới sẽ được nhìn qua lăng kính ấy trước khi bóng lăn. Áp lực đặt lên trọng tài sẽ lớn hơn, và khả năng xảy ra một cuộc tranh cãi mới sẽ cao hơn. Việc phân công trọng tài cho trận derby ấy cũng sẽ trở thành một chủ đề bàn tán trước khi trận đấu diễn ra, điều mà bóng đá chuyên nghiệp luôn cố gắng tránh. Tôi đã theo dõi bóng đá Tây Ban Nha đủ lâu để nhận ra rằng mỗi chu kỳ tranh cãi đều có vòng đời riêng. Nó bắt đầu bằng một quyết định gây tranh cãi, leo thang qua các phát ngôn, đạt đỉnh điểm qua các tuyên bố chính thức, rồi lắng xuống khi một sự kiện khác thu hút sự chú ý. Điều mới mẻ trong chu kỳ này là sự tham gia trực tiếp của kênh chính thức câu lạc bộ như một mắt xích trung tâm, chứ không còn là một nguồn tin phụ trợ cho báo chí. Sự thay đổi ấy có hệ quả dài hạn. Khi câu lạc bộ tự sản xuất nội dung tranh cãi, họ đẩy báo chí thể thao vào một vai trò mới: không còn là nguồn tin, mà là bên phản biện. Nhưng báo chí thể thao lại đang phụ thuộc vào chính các câu lạc bộ để có nội dung, để có quyền tiếp cận, để có buổi họp báo. Trong thế phụ thuộc ấy, khả năng phản biện độc lập bị bào mòn. Và khi không còn bên phản biện, thì bên nào có kênh mạnh hơn sẽ quyết định sự thật là gì. Bóng đá Tây Ban Nha đang bước vào một giai đoạn mà quyền lực không còn chỉ được đo bằng danh hiệu, mà còn được đo bằng khả năng kể câu chuyện. Vấn đề là khi ai cũng kể chuyện của mình, thì cuối cùng sẽ không còn ai nghe thấy sự thật.