Bước một gãy nhịp, tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam thua Indonesia 0-3 tại Asiad 20

Xe chưa tới lúc 11 giờ 10 phút. Tôi ghi vội dòng đó vào sổ tay trước khi kịp viết bất cứ điều gì về trận bóng chuyền nữ Việt Nam – Indonesia tại Asiad 20.

Nhà thi đấu của trận này khác với những nhà thi đấu mà tuyển nữ Việt Nam từng đánh ở kỳ đại hội này. Quãng đường từ khách sạn tới sân mất ít nhất một tiếng đồng hồ. Xe dự kiến đón đội lúc 10 giờ 10. Quá 11 giờ, bến vẫn trống. Ban tổ chức buộc phải lùi giờ bóng lăn 30 phút. Với một đội sống bằng nhịp điệu, ba mươi phút ấy không phải chuyện nhỏ.

Tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy, phía sau là hai cổ động viên Nhật Bản cầm bảng điểm tự làm. Ở tuổi 60 tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray, nhưng hôm nay tôi ngồi yên. Không có gì để nhảy. Ba set: 20-25, 21-25, 18-25. Tổng cộng 59-75.

Đội vào trận với dáng điệu của người chưa kịp tỉnh. Bước một – pha đỡ phát bóng mở màn mỗi lượt bóng – lệch ngay từ những điểm đầu tiên. Không lệch theo kiểu bị những cú phát uy lực đánh sập, mà lệch theo kiểu đứng sai chỗ một nhịp. Khi bước một không lên đúng vị trí, chuyền hai buộc phải rời lưới. Và khi chuyền hai rời lưới, mọi phương án tấn công nhanh biến thành những pha đánh bóng ngoài tầm. Indonesia chỉ cần chờ.

Đặt trận thua vào đúng ngăn của nó

Việt Nam vào nhánh phân loại 5-8 sau khi thua Trung Quốc ở tứ kết. Indonesia cũng vào nhánh này sau trận thua 0-3 trước Thái Lan. Thắng, đội tranh hạng 5. Thua, đội rơi xuống nhánh 7-8. Bảng điểm cho thấy tất cả: Việt Nam không thể kết thúc giải cao hơn vị trí thứ bảy.

Lần gần nhất hai đội gặp nhau ở SEA V-Cup, Việt Nam được đánh giá cao hơn, dẫn trước hai set rồi thua ngược 2-3. Vết thương đó còn nguyên. Bây giờ là 0-3, và lần này không còn set nào để níu lại.

Tôi theo dõi bóng chuyền nữ Đông Nam Á từ những ngày giải vô địch khu vực còn được truyền hình trực tiếp bằng một camera duy nhất đặt trên khán đài. Hồi đó, khoảng cách giữa Việt Nam và Indonesia được đo bằng những set đấu kéo dài tới 30 điểm. Bây giờ nó được đo bằng bảy điểm ở set ba. Tôi đến Moscow để ghi âm họp báo, ra về với danh sách bạn bè mới – và tôi học được rằng khoảng cách giữa các đội bóng không nằm ở những gì người ta nói trước trận, mà ở những gì người ta làm được khi bóng bay tới.

Bốn khâu gãy cùng lúc, và một chuỗi domino

Báo cáo sau trận chỉ ra bốn khâu yếu của Việt Nam: bước một, chuyền hai, chắn bóng, tấn công. Bốn khâu này không nằm rời rạc. Chúng là một chuỗi nhân quả, và chuỗi ấy gãy từ mắt đầu tiên.

Hãy hình dung một lượt bóng bình thường. Phát bóng đối phương bay sang. Nếu bước một lên đúng, chuyền hai đứng ở vị trí lý tưởng, có ba phương án: đánh nhanh giữa lưới, đánh biên, hoặc đánh sau hàng chắn. Hàng chắn đối phương phải phán đoán, phải di chuyển, phải bỏ trống một khoảng.

Nếu bước một hỏng, tất cả thu hẹp lại còn một phương án. Chuyền hai phải chạy về phía bóng, đường chuyền dài hơn, cao hơn, điểm rơi xa lưới hơn. Mũi tấn công nhận bóng ở thế bất lợi, phải đánh qua hàng chắn đã đứng yên đúng chỗ. Tỷ lệ thành công trong tình huống ấy thấp đến mức các đội hàng đầu coi đó là pha bóng mất điểm theo thiết kế.

Việt Nam đánh 59 điểm trong ba set. Đối thủ đánh 75. Nhưng điều đáng nói hơn là biên độ: hai set đầu thua cách biệt năm và bốn điểm, set ba thua bảy điểm. Xu hướng đi xuống, không phải một cú sụp đổ đột ngột. Và với một đội phụ thuộc vào chuỗi bước một – chuyền hai, xu hướng đi xuống luôn bắt đầu từ chỗ yếu nhất.

Khi khối lượng chuẩn bị không giống áp lực thi đấu

Có một cách lý giải dễ dãi cho trận thua này: ba mươi phút lùi giờ, xe không tới, khởi động bị xáo, tâm lý đội bị ảnh hưởng. Những điều đó đều có thật, và tôi đã chứng kiến cảnh đội trưởng đứng ở hành lang nhìn đồng hồ ba lần trong mười phút.

Nhưng nếu Việt Nam mạnh hơn Indonesia đủ để thắng ở đẳng cấp châu lục, ba mươi phút không đủ để tạo ra khoảng cách bảy điểm ở set cuối. Vấn đề nằm sâu hơn ở cấu trúc chuẩn bị.

Những chuyến tập huấn nước ngoài, những trận giao hữu quảng bá, những tour thi đấu giao lưu đều được tính vào khối lượng chuẩn bị. Nhưng một trận giao hữu không tạo ra áp lực giống một trận phân loại Asiad. Nó cũng không dạy được chuyền hai cách thoát khỏi tình huống bước một hỏng, bởi đối thủ giao hữu thường phát bóng nhẹ hơn và chắn bóng lỏng hơn. Số phút thi đấu được ghi vào báo cáo không nói lên chất lượng áp lực mà cầu thủ đã hấp thụ.

Thị trường trả tiền cho ai

Ở góc độ thị trường chuyển nhượng trong nước, tiền chảy về phía những ngôi sao tấn công. Một chủ công ghi hai mươi điểm mỗi trận có giá trị thương mại rõ ràng: hợp đồng quảng cáo, áo bán chạy, tên trên băng rôn. Một chuyền hai dự bị – người sẽ vào sân khi chuyền hai chính chấn thương hoặc mất phong độ – hầu như không có giá trị ấy. Các câu lạc bộ nhỏ, nơi sản sinh ra những cầu thủ này, không có ngân sách để giữ họ, cũng không có ngân sách để đào tạo người kế tiếp.

Cuộc đua chuyển nhượng giữa các đội lớn là cuộc chạy đua thương hiệu; giá trị thật nằm ở những đội không ai nhìn tới. Kết quả là gì? Một đội tuyển quốc gia có một thế hệ tấn công tốt, một chuyền hai chính, và rất ít phương án hai. Khi chuỗi bước một – chuyền hai gãy, không có ai thay đổi được nhịp trận đấu từ băng ghế.

Điều tôi nhìn thấy từ hàng ghế thứ bảy

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, có một khoảnh khắc luôn đến trong những trận như thế này: cuối set hai, khi đội đang bám điểm và có cơ hội san bằng tỷ số. Ở 21-22, Việt Nam có một pha bóng thuận lợi. Bóng lên tốt, chuyền hai có ba lựa chọn. Đội chọn phương án an toàn nhất – đánh biên về phía tay chắn yếu hơn. Bóng ra ngoài.

Pha bóng tiếp theo, Indonesia phát bóng vào vùng giữa sân, bước một Việt Nam lên chậm, chuyền hai bị ép, và một lần nữa bóng ngoài tầm. Hai điểm. Set ba bắt đầu với 18 điểm.

Tôi không cần băng ghi âm để nhớ cảnh đó. Bia với đồng nghiệp Brazil, sáng hôm sau xin lại băng ghi âm của đàn em – tôi đã làm chuyện đó nhiều lần, nhưng có những pha bóng không nằm trong băng ghi âm. Chúng chỉ nằm trong trí nhớ của người ngồi xem. Và trí nhớ của tôi nói rằng đội bóng này mất niềm tin trước khi mất điểm.

Điều đáng nói nhất nằm ở set ba

Mười tám điểm. Đó là dấu hiệu đáng lo nhất của cả trận.

Hai set đầu, đội còn bám. Đối thủ không chơi quá xuất sắc – Indonesia thắng bằng cách chơi đúng, không bằng cách chơi trên cơ. Nghĩa là Việt Nam tự đánh mất mình nhiều hơn là bị đánh bại. Đến set ba, khi khoảng cách vẫn còn trong tầm với, đội tụt lại bảy điểm. Ở đẳng cấp này, khoảng cách giữa 21-25 và 18-25 là khoảng cách giữa một đội tin mình có thể thắng và một đội đã ngừng tin.

Thể lực có thể là một phần nguyên nhân. Nhưng khi một đội sống bằng hệ thống phòng thủ – phản công, và hệ thống ấy phụ thuộc vào bước một, mỗi pha đỡ hỏng lại rút thêm một chút năng lượng tinh thần. Cái tụt ở set ba không phải cơ bắp. Nó là sự mệt mỏi của một hệ thống không tìm được lối ra.

Cái còn lại sau ba mươi phút

Ban tổ chức Asiad có trách nhiệm về khâu vận chuyển, và việc lùi giờ là quyết định đúng trong tình huống đó. Nhưng một đội bóng lớn không xây dựng kết quả của mình trên giả định rằng mọi thứ sẽ diễn ra đúng kế hoạch. Điều chỉnh lịch trình là việc của ban tổ chức; thích ứng với lịch trình bị xáo là việc của đội.

Hơn 5.000 người xem livestream của ba cựu tuyển thủ, tôi không còn cô đơn. Điều đó có nghĩa là trận thua này có hàng nghìn người phân tích cùng tôi, và hàng nghìn người trong số đó sẽ hỏi đúng một câu: sau thế hệ này, ai đỡ bước một?

Đó là câu hỏi của ba năm tới, không phải của một buổi chiều xe không tới. Việt Nam vẫn còn trận tranh hạng 7-8 để kết thúc giải với chút thể diện. Nhưng thể diện không phải thứ mang về từ một kỳ đại hội.

Cổ động viên 60 tuổi vẫn chạy được 100 mét sau bàn thắng, chỉ là tôi – nhưng tôi chỉ chạy khi đội ghi được bàn thắng đáng chạy. Hôm nay, thứ đáng chạy nằm ở phía trước: một chuyền hai thứ hai đủ trình độ, một hệ thống đỡ phát chịu được áp lực phát bóng ở đẳng cấp châu lục, và một chương trình thi đấu quốc tế đủ nặng để những trận như thế này không còn là cú sốc. Khi ba điều đó có mặt, ba mươi phút xe không tới sẽ chỉ còn là một ghi chú trong sổ tay, không phải một chương của thất bại.