U23 Việt Nam trước U23 Uzbekistan: Một điểm nằm trong tầm tay, nhưng phải chơi bóng để giữ nó

Trong ngăn kéo của tôi có những tờ ghi chú bóng đá cũ hơn cả internet. Tờ mới nhất được viết vào tối U23 Uzbekistan thắng Kuwait 2-0, và nó chỉ có một dòng: “Hiệp hai chơi thiếu người, khối đội hình không xô lệch.” Tôi tua lại băng ghi hình ba lần để kiểm tra xem mắt mình có đánh lừa mình không. Không hề. Đội bóng Trung Á mất một cầu thủ trong trọn vẹn 45 phút, vẫn giữ nguyên cự ly giữa ba tuyến, vẫn luân chuyển bóng theo nhịp cũ, vẫn kết thúc trận đấu với tỷ số 2-0 và gần như không để Kuwait tạo ra cơ hội thật sự. Với tôi, ghi chép ấy có giá trị hơn mọi bảng thành tích, vì nó nói lên điều bảng điểm không nói được: chiều sâu đội hình và khả năng kiểm soát trận đấu của đối thủ này nằm ở tầng cấu trúc, chứ không nằm ở tên tuổi của mười một người ra sân. Ở góc khác của cùng bảng đấu, U23 Việt Nam có 4 điểm sau hai lượt trận. Thầy trò HLV Đinh Hồng Vinh chỉ cần hòa U23 Uzbekistan là chắc chắn giành vé vào tứ kết, bất kể trận Kuwait gặp Philippines kết thúc ra sao. Tấm vé nằm trong tầm nhìn. Chính vì nằm trong tầm nhìn, nó trở thành bài toán khó nhất của cả vòng bảng. U23 Uzbekistan đã giành 6 điểm tuyệt đối sau hai lượt trận và chắc chắn đứng trong nhóm đi tiếp. Trận gặp Việt Nam không còn mang ý nghĩa sống còn với họ. Đó là lợi thế không nhỏ cho đội bóng của HLV Đinh Hồng Vinh, một lợi thế mà không phải đội nào cũng có được ở lượt cuối vòng bảng. Đội bóng Trung Á có lý do để tính toán: giữ sức cho vòng knock-out, hạn chế thẻ phạt, xoay tua nhân sự, giảm cường độ va chạm. Một đội đã chắc suất không buộc phải bung hết sức ở lượt đấu cuối. Điều này đúng với gần như mọi nền bóng đá, ở mọi cấp độ, từ giải trẻ đến các giải vô địch quốc gia kéo dài mười tháng. Nhưng trận Kuwait cho thấy việc xoay tua không làm đối thủ này yếu đi về mặt cấu trúc. Cái họ mất khi đổi người là những phẩm chất cá nhân đơn lẻ. Cái họ giữ lại là hệ thống: tuyến tiền vệ vẫn bịt được trục dọc, hai trung vệ vẫn giữ đúng độ cao, các cầu thủ chạy cánh vẫn lùi về đúng vị trí khi mất bóng. Trong bóng đá, hệ thống là thứ khó phá hơn một cái tên. Điều đáng lo nhất với U23 Việt Nam nằm ở chỗ khác. Nó không nằm ở việc U23 Uzbekistan mạnh đến đâu, mà nằm ở việc U23 Việt Nam sẽ chơi như thế nào khi biết mình chỉ cần một điểm. Nếu đội bóng của HLV Đinh Hồng Vinh lùi thấp, nhường thế trận và chỉ tập trung bảo vệ khung thành, họ tự đưa mình vào đúng thế trận mà Uzbekistan mong muốn. Khi ấy, chỉ cần một sai lầm về cự ly, một pha để lộ khoảng trống giữa trung vệ và hậu vệ biên, lợi thế có thể đổ đi trong vài giây. Tôi theo dõi hàng phòng ngự của U23 Việt Nam qua hai lượt trận đầu. Vấn đề lặp lại nhiều lần: khi đối thủ tăng số người ở khu vực trước vòng cấm, hàng thủ Việt Nam có xu hướng co vào trong, để lộ hành lang biên. Một đội biết kiểm soát bóng như Uzbekistan sẽ tìm thấy hành lang đó rất nhanh, và họ có đủ kiên nhẫn để chuyền bóng sang hai cánh mười lần trước khi tung ra đường tạt quyết định. Dịch sang tiếng sân cỏ: lùi sâu không phải là chết, nhưng lùi sâu một cách thụ động thì gần như chắc chắn là chết. Có một chỉ số tôi luôn ghi vào sổ khi xem các đội bóng phòng ngự theo khối thấp. Nó đo số đường chuyền mà đối thủ thực hiện trước khi vào được 30 mét cuối cùng của sân. Với một khối phòng ngự được tổ chức tốt, mỗi pha lên bóng của đối phương cần từ chín đến mười hai đường chuyền mới tiếp cận được vùng nguy hiểm. Với một khối phòng ngự bị động, chỉ cần bốn đến năm đường chuyền. Khoảng cách giữa bốn và mười hai đường chuyền chính là khoảng cách giữa một trận hòa giữ được và một trận thua không kịp trở tay. Đó là lý do tôi cho rằng U23 Việt Nam phải chơi bóng thay vì tử thủ. Một khi để U23 Uzbekistan thoải mái triển khai bóng ở phần sân đối diện, hàng phòng ngự vốn không quá chắc của U23 Việt Nam sẽ bị đặt vào tình trạng phải chống đỡ liên tục, và không hàng thủ nào chịu nổi áp lực liên tục trong chín mươi phút mà không mắc sai sót. Đội bóng của HLV Đinh Hồng Vinh không cần lao lên tấn công bằng mọi giá. Nhưng họ cần có khả năng phản đòn. Họ cần tìm kiếm cơ hội và buộc đối thủ cũng phải tính đến khả năng bị thủng lưới. Một đội bóng không có mối đe dọa nào sẽ bị đối phương dồn ép theo cách tuyến tính, giống như nước chảy vào chỗ trũng. Cách cụ thể để tạo ra mối đe dọa ấy nằm ở ba thứ. Thứ nhất là khối đội hình trung bình, không phải khối đội hình thấp, để khoảng cách từ tuyến tiền vệ đến hàng thủ không vượt quá khoảng ba mươi mét. Thứ hai là nguyên tắc chuyển trạng thái, trong đó sau khi đoạt bóng, đội phải tung ra đường chuyền dọc đầu tiên trong vòng ba giây. Thứ ba là những phương án phản công được chuẩn bị sẵn cho những người có tốc độ. Khuất Văn Khang và Bùi Vĩ Hào là hai cái tên tôi sẽ nhìn trước tiên khi bóng bắt đầu lăn. Không phải vì họ sẽ ghi bàn, mà vì tốc độ của họ là thứ duy nhất khiến hàng thủ Uzbekistan phải lùi thêm vài mét, và mỗi mét họ lùi là một mét mà tuyến tiền vệ của họ tách ra khỏi hàng thủ. Nguyễn Thái Sơn ở khu vực giữa sân cũng vậy, cậu ấy có khả năng cầm bóng và nhả bóng đúng lúc để đội không bị gãy trong pha chuyển trạng thái. Sơ đồ chiến thuật chỉ là tờ giấy; cầu thủ mới là người viết nên trận đấu. Một sơ đồ 5-4-1 có thể là phòng ngự chủ động hoặc phòng ngự cầu may, tùy vào việc tuyến tiền vệ có dám bước lên ba mét khi bóng được đẩy về phía khung thành đối phương hay không. Ba mét ấy nghe nhỏ, nhưng nó quyết định đội có phản công được hay không. Tôi cũng để ý đến những pha bóng cố định, khu vực mà các đội chơi phòng ngự dựa vào nhiều nhất. Với Uzbekistan, hàng thủ của họ cao và rất kỷ luật trong việc giữ tuyến, nên một quả phạt ở khoảng ba mươi mét có thể là cơ hội tốt hơn một pha phối hợp mười đường chuyền. Những trận đấu kiểu này thường được định đoạt bằng một khoảnh khắc không nằm trong kịch bản, và các đội bóng biết điều đó luôn chuẩn bị sẵn hai đến ba phương án. Điều tôi muốn nói thêm về Uzbekistan: đừng đọc chiến thắng 2-0 trước Kuwait như một dấu hiệu rằng họ sẽ chùng xuống. Họ chơi thiếu người suốt hiệp hai và vẫn giữ được thế trận. Nếu họ xoay tua ở trận gặp Việt Nam, họ sẽ mất một phần khả năng tạo đột biến, nhưng cấu trúc phòng ngự và khả năng kiểm soát nhịp vẫn còn nguyên. Với một đội bóng đang có 4 điểm và chỉ cần một trận hòa, thử thách thật sự nằm ở việc tìm ra cách phá vỡ một hệ thống vận hành trơn tru, chứ không nằm ở việc đối phó với một vài cá nhân xuất sắc. Thế hệ mới đọc trận đấu bằng màn hình, tôi đọc bằng hơi thở của khán đài. Và hơi thở ấy, trong những trận đấu mang tính quyết định như thế này, luôn mách cho tôi biết đội bóng đang chơi để thắng hay đang chơi để không thua. Đó là hai trạng thái tâm lý hoàn toàn khác nhau, dù nhìn từ khán đài hay từ băng ghi hình, chúng có thể trông giống hệt nhau trong hai mươi phút đầu. Điểm mù lớn nhất của U23 Việt Nam nằm ở một chữ. Đó là sự khác biệt giữa “chơi để hòa” và “cầu hòa”. Hai khái niệm này bị gộp vào nhau rất thường xuyên, và việc gộp chúng lại là nguyên nhân khiến nhiều đội bóng đánh mất thế trận chỉ sau một bàn thua. Chơi để hòa nghĩa là giữ vững cấu trúc, kiểm soát nhịp độ, không cho đối thủ khoảng trống, nhưng vẫn giữ nguyên khả năng phản đòn và vẫn dám dâng cao khi có cơ hội. Cầu hòa nghĩa là co mình lại, phá bóng lên tuyến trên không mục tiêu, và sống nhờ vào may mắn. Trong trận đấu mà chỉ cần một điểm, bất kỳ đội bóng nào rơi vào trạng thái thứ hai cũng sẽ phải trả giá, vì họ tự tước đi khả năng gây áp lực ngược lại lên đối phương. Tôi từng ngồi ở khán đài chứng kiến một đội bóng chỉ cần hòa để đi tiếp, và họ chọn cách dựng một bức tường trước vòng cấm trong suốt bảy mươi phút. Họ thủng lưới ở phút bảy mươi ba, từ một pha bóng mà hậu vệ biên của họ đã mệt đến mức không thể bám theo người chạy. Ba tháng sau, tôi thu thập dữ liệu vị trí từ trận đấu đó và phát hiện ra một chi tiết: trong bảy mươi phút ấy, đội bóng của họ chỉ có hai pha chạm bóng ở phần ba cuối sân đối phương. Đối thủ không cần phải phòng ngự điều gì cả. Khi một đội bóng không tạo ra bất kỳ mối đe dọa nào, đối phương sẽ dồn toàn bộ sự tập trung vào việc tấn công, và áp lực sẽ tăng theo cấp số cộng sau mỗi phút trôi qua. Ở mùa giải này, cùng cách đo lường đó áp dụng cho U23 Việt Nam. Nếu sau trận đấu với Uzbekistan, tôi mở sổ ra và thấy đội bóng của HLV Đinh Hồng Vinh chỉ có hai hay ba pha chạm bóng ở phần ba cuối sân đối phương, tôi sẽ biết ngay kết quả trận đấu mà không cần xem lại băng ghi hình. Những chỉ số kiểu này không bao giờ nói dối, kể cả khi tỷ số làm người ta lầm tưởng. Còn một điểm mù nữa, nằm ở phía bên kia chiến tuyến. Việc Uzbekistan đã chắc suất có thể khiến U23 Việt Nam chủ quan, cho rằng đối thủ sẽ vào trận với tâm lý thoải mái và chơi rời rạc. Với một đội bóng có chiều sâu đội hình như họ, sự thoải mái không làm giảm chất lượng cấu trúc. Nó chỉ làm giảm mức độ quyết liệt trong các pha tranh chấp, và đôi khi, chính điều đó lại khiến họ chuyền bóng thanh thoát hơn, bởi vì không còn áp lực phải kết thúc pha bóng quá nhanh. Đó là lý do tấm vé tứ kết này vừa rất gần, vừa rất xa. Nó rất gần vì điều kiện đã rõ ràng và nằm trong khả năng của U23 Việt Nam. Nó rất xa vì điều kiện ấy đòi hỏi một sự cân bằng cực khó: vừa đủ chắc chắn để không thủng lưới, vừa đủ dũng cảm để vẫn biết phản công. Tôi tìm thấy bóng đá của tương lai trong một trận đấu không có ai ghi hình. Trận đấu ấy dạy tôi rằng các đội bóng chỉ cần một điểm thường không thua vì đối thủ quá mạnh, mà thua vì chính họ không dám làm điều đơn giản nhất: tiếp tục chơi bóng. Trận tới, tôi sẽ ghi vào sổ bốn thứ. Số đường chuyền mà U23 Uzbekistan thực hiện trước khi vào 30 mét cuối cùng. Số pha phản công của U23 Việt Nam có từ ba đường chuyền trở lên. Số lần khối phòng ngự của U23 Việt Nam dâng cao qua vạch giữa sân khi kiểm soát bóng. Và số cầu thủ Việt Nam có mặt trong vòng cấm đối phương ở mỗi pha bóng cố định. Bốn dòng ghi chú ấy, cộng lại, sẽ cho tôi biết đội bóng của HLV Đinh Hồng Vinh bước vào tứ kết bằng tư thế nào.